home archipedia beroemde gebouwen Koepelgevangenis Arnhem

Koepelgevangenis Arnhem - archipedia


Koepelgevangenis Arnhem
De koepelgevangenis in Arnhem, tegenwoordig penitentiaire inrichting De Berg geheten, is één van de drie koepelgevangenissen in Nederland. De gevangenis is tussen 1882 en 1886 gebouwd naar een ontwerp van Johan Frederik Metzelaar, 'de ingenieur-architect voor de Gevangenis- en Regtsgebouwen'. De aanleiding tot de bouw was het nieuwe Wetboek van Strafrecht uit 1881 en de Gestichtenwet uit 1884, waarin bepaald werd dat ieder gerechtsarrondissement een eigen huis van bewaring moest bezitten.
 
kenmerken
Metzelaar koos er bij het ontwerp van de koepelgevangenis voor het zogeheten 'panopticumsysteem' toe te passen. Dit systeem was aan het eind van de achttiende eeuw in Engeland door de Britse rechtsgeleerde Jeremy Bentham uiteengezet in zijn boek Panopticon, or the Inspection House en rond 1800 in de Verenigde Staten
Koepelgevangenis Arnhem, koepel
De koepel zoals deze er na de restauratie uit is komen te zien.
toegepast. De gevangenis bestond zodoende uit een open cirkelvormige middenruimte van ruim dertig meter hoog, bekroond door een koepel met ijzeren spanten en een diameter van 53 meter. De bewakers konden zo vanuit het midden van het complex de gevangenen in de rondom gelegen cellenblokken in de gaten te houden. Bovendien waren de onderlinge afstanden in de koepel gering en de bouwkosten relatief laag. Metzelaar bracht in de koepelgevangenis over de gehele omtrek van de middenruimte galerijen aan die vier bouwlagen besloegen en in verbinding met de trapeziumvormige cellen stonden.
 
Het koepelgebouw is uit constructief oogpunt zeer bijzonder. De koepel steunt op een lessenaarsdak, waarvan het gewicht wordt opgevangen door de massieve cirkelvormige muren. De zinken koepel wordt bovendien bekroond met een kleine lantaarn. Het koepelgebouw is aan vier zijden van stenen torens voorzien. De gevangenis heeft in totaal 200 cellen, verdeeld over drie verdiepingen.
 
preekstoel
Koepelgevangenis Arnhem

Opmerkelijk is dat Metzelaar bovenop het vertrek voor de bewakers in het midden van de koepel een preekstoel ontwierp. Zo zouden de gevangenen elke zondag vanuit hun cel een kerkdienst kunnen volgen. In verband met de akoestiek van de koepel bleek deze preekstoel in de praktijk echter niet te functioneren. In 1888 besloot men daarom naast de koepel een vrijstaande kerk te bouwen naar ontwerp van Willem C. Metzelaar, de zoon van Johan Frederik Metzelaar. Het werd een sober rechthoekig gebouw met een flauw hellend dak. Ook werden er zes bewaarderwoningen rondom de koepel gebouwd.
 
overige gebouwen
Omdat er in het koepelgebouw zelf weinig ruimte was voor kantoor- en dienstvertrekken, werden deze in aparte bouwlichamen ondergebracht. Hierdoor is een karakteristieke rangschikking van diverse functionele gebouwen ontstaan. De gebouwen staan op een rechthoekig terrein en zijn omgeven door een ringmuur van 4,5 meter hoog. Het poortgebouw, voorzien van twee kasteelachtige torens met kantelen en schietgaten, gaf toegang tot het voorhof. Aan het kleine plein achter de poort waren magazijnen, een lijkenhuis, een stalling en een administratiegebouw gesitueerd. Dit administratiegebouw, met op de eerste verdieping ziekenkamers, stond in verbinding met het cellencomplex.
Koepelgevangenis Arnhem, plattegrond

 
renovatie en restauratie
Koepelgevangenis Arnhem, tekening

In de voorgaande jaren zijn een aantal restauraties uitgevoerd onder leiding van archivolt architecten bv. In 1981-82 werd de zinken koepel gerestaureerd en van een thermische isolatielaag voorzien. In de periode 1994-1998 zijn een groot deel van de cellen gerenoveerd, is het nieuwe ketelhuis in het voorgebouw geïnstalleerd en is de nieuwe centraalpost gerealiseerd. Tussen 1999 en 2001 is er nieuwbouw aan de zuidzijde van de koepel gevestigd en is de voormalige kapel gerenoveerd en gerestaureerd. De daaropvolgende twee jaar werd de noordzijde van het cellencomplex voorzien van nieuwbouw, het achtergebouw gerenoveerd en het interieur van de koepeldak gerenoveerd. Begin 2005 zijn de totale herstelwerkzaamheden opgeleverd. De vloer van de koepel is als laatste onderdeel van het project verlaagd en door de beeldende kunstenaar Anne Semler van een figuratief kunstwerk van 2.200m2 voorzien.
 
Het ontwerp van de Arnhemse koepelgevangenis werd in 1883-1886 vrijwel zonder wijzigingen nogmaals uitgevoerd in Breda. W.C. Metzelaar, die zijn vader in 1886 opvolgde, bouwde in 1899-1905 een iets kleinere koepelgevangenis in Haarlem.
Koepelgevangenis Arnhem, aanzicht



 

COLOFON  
bronnen K. Bosma (red.), Bouwen in Nederland 600-2000, Zwolle, 2007, p. 486-487.
www.arneym.nl (30 okt. 2007).
www.archivolt-bna.nl/projecten.html (30 okt. 2007).
externe links archivolt architecten bv
tijdsindex 1886
auteur  Esther van Velden
wwwpagina architectenweb.nl/ap6574




 
Partners



Volledige site Mobiele site
Volg ons op
Contact
Pedro de Medinalaan 5c 1086 XK Amsterdam +31 (0)20 71 30 600 info@architectenweb.nl
© 2001-2014 Architectenweb BV   voorwaarden | privacy | sitemap